Het woord van God klinkt door in de lessen

Wat gebeurt er in het begin van de jaren vijftig van de 19e eeuw met de jongeling Hendrik Frugte? Hij kiest voor het onderwijs. Haalt zijn hoofdakte en akte Frans en vindt zijn geliefde in Zwolle. Maar dan overlijdt zijn meisje, waarmee hij zijn leven wil delen, aan een ‘vreselijke’ ziekte. Voor Hendrik stort de wereld in. Amper 20, 21 jaar oud en een mooie toekomst voor zich….

Hendrik komt in 1829, in Driebergen ter wereld. Hij is de zoon van Karel Frugte en Maria Gerritsen.  Op een zeker moment verhuist hij naar Zwolle en of hij daar nu zijn opleiding tot onderwijzer doet of ergens anders, het is nooit duidelijk geworden.  Wel dat Hendrik les geeft aan voorname families, zo leren ons de diverse herdenkingsboekjes en andere geschriften gewijd aan Hendrik Frugte.

De boerderij waar Hendrik Frugte als kostganger verblijft

De dood van zijn aanstaande vrouw maakt van Hendrik een ander mens. Hij woont in bij een gelovig gezin op een boerderij in Genne. Misschien door de prediking van dominee Klinkert van de Geformeerde Gemeente onder het Kruis bij Zwolle of door de invloed van de familie die in de boerderij woont wordt hem duidelijk welke richting hij op moet. Het woord van God moet ook doorklinken in zijn lessen aan de kinderen.

Zwartsluis

Op 1 november 1851 richt hij een christelijk schooltje op in Genne. Misschien is het een zondagsschool, wie zal het zeggen. Hij geeft in de jaren tussen 1851 en 1858 les aan een openbare school in Genne. Later wordt hij hoofd van de christelijke school in Zwartsluis. En daar weten we meer over.

Op 1 oktober 1857 wordt namelijk besloten een bijzondere school voor de Kruisgemeente op te richten. Dit onder meer ten gevolge van de nieuwe schoolwet die op 8 januari 1858 in werking treedt. Dit maakt vrijheid van onderwijs mogelijk. Echter, subsidie is en blijft uitsluitend voorbehouden aan de openbare scholen. Dit houdt in dat de aanschafkosten van het gebouw en de salaris van de aanstaande schoolmeester voor eigen rekening moeten komen.
Hendrik Frugte lijkt de meest aangewezen persoon om de school te leiden. Immers, hij heeft in Genne al een schooltje opgericht, was uiterst gereformeerd en was inmiddels werkzaam aan de haveloze school in Amsterdam én, heel belangrijk, lid van de kruisgemeente van de hoofdstad. Diaken Post vertrekt naar Amsterdam en vraagt Frugte of hij interesse heeft. Het salaris is mager, 400 gulden per jaar, maar wel een vrije woning. De voorwaarden: drie maal daags school, op woensdag twee maal daags en zaterdag eenmaal. En hij moet voorzingen in de kerk. Hendrik Frugte stemt in december 1857 toe. Maar zingen…nee, dat niet. ,,uit hoofde van mijn zwakke stem”.
Hendrik Frugte begint op 1 april 1858 met zijn lessen, voorlopig nog in de kerk omdat de school nog niet klaar is. Op welk moment de school wordt opgeleverd, is niet bekend.

 

Salarisverhoging

De school staat er in de volgende jaren financieel gezien niet zo goed voor. Enige verbetering komt er als een landelijke vereniging wordt opgericht tot ondersteuning van het christelijk onderwijs. Vanaf 1863 betekent dat een subsidie van 200 gulden per jaar. Voor meester Frugte houdt het een salarisverhoging in van 20 gulden per jaar, maar hij neemt hiermee geen genoegen. Niet zo vreemd, want in het gezin zijn er inmiddels vier kinderen bij gekomen. Ook weet Frugte dat de vereniging  een salaris toestaat van 600 gulden per jaar. Frugte vraagt derhalve om een salarisverhoging van 50 gulden per jaar. De kerkenraad gaat echter niet verder dan 48 gulden per jaar. Een schamel loon maar meer is niet mogelijk. In 1865 probeert Hendrik Frugte opnieuw zijn salaris te verhogen, maar verder dan 550 gulden ging de kerkeraad niet. En dat is ook de reden dat Hendrik Frugte in gaat op het verzoek les te geven in Alkmaar want het woord van God moet doorklinken in de lessen en wie is meer geschikt hiervoor dan meester Frugte? Zo bekend moet hij inmiddels zijn geworden. Wat de exacte financiële voorwaarden zijn is niet bekend, maar zo schokkend veel meer zal het ook niet zijn geweest.
Zijn opvolger in Zwartsluis, meester Bos, blijft niet langer dan vier maanden. En zit de kerkenraad weer met de handen in het haar. Een advertentie wordt geplaatst, maar daarop wordt waarschijnlijk niet gereageerd. Meester Frugte wordt weer benaderd en men biedt hem nu 600 euro per jaar. Hij gaat hier niet op in.
 In december 1866 begint Hendrik Frugte  in Alkmaar en krijgt 82 leerlingen onder zich. Toch blijft hij niet lang. Vermoedelijk zal hij niet tevreden zijn met het salaris, want zoveel geld zal niet beschikbaar zijn geweest. Openbare scholen worden nu eenmaal wel gesteund door de overheid, niet echter bijzondere scholen met een religieus karakter. Als er te weinig draagvlak is, dan is er vaak te weinig geld beschikbaar voor de leerkrachten.

 

Zevenhoven

Halverwege 1867 wordt hij vanuit Zevenhoven benaderd en neemt hij een beroep in deze plaats aan. Een stukje geschiedenis (bron: Het protestants-christelijk onderwijs in Zevenhoven 1865 -1891 -1991):

Op 17 april 1865 vond in Zevenhoven een vergadering plaats van acht personen “die medegewerkt hebben uit de gemeente Zevenhoven en omstreken tot het verkrijgen eener Cristelijke School en Evangelisatie.” Het was dus niet alleen de bedoeling een school op te richten, maar ook een “evangelisatie”. ….Om te begrijpen wat hiermee wordt bedoeld moeten we ons verplaatsen in de kerkelijke situatie van de vorige eeuw. In de Hervormde Kerk waren veel mensen die vonden dat het evangelie er niet zuiver meer werd verkondigd. Zij verlieten de kerk niet, maar wel organiseerden zij aparte bijeenkomsten waar geestverwante predikanten en “oefenaars” als sprekers optraden. Hun verlangen het evangelie weer zuiver van de kansel te mogen horen viel samen met het streven de Bijbel in de school terug te brengen.
Nu kwamen de praktische problemen. Er was een gebouw nodig dat tegelijk als school en als evangelisatie gebruikt kon worden, er moest een onderwijzer aangetrokken worden, en voor dat alles was vooral veel, heel veel geld nodig. …. Op aanraden van Groen van Prinsterer, met wie contact was opgenomen, werden aandelen uitgezet.
Vervolgens ging men een onderwijzer zoeken. 
. Er werd een advertentie geplaatst in “De Heraut” voor een onderwijzer die “bij grondige bekwaamheid tot alle de vakken van het lager onderwijs” de Gereformeerde leer van harte is toegedaan. Dit leidde niet tot het gewenste resultaat, hoewel ondertussen het tractement verhoogd werd tot 800 gulden.
Pas in juni 1867 was het zover, toen H. Frugte, onderwijzer aan de Christelijke school te Alkmaar, de benoeming in Zevenhoven aanvaardde.’

School en onderwijzerswoning in Zevenhoven. Foto dateert uit 1915. Aangenomen mag worden dat het gezin Frugte hier enkele jaren woonde.

In  1865 komt een school met onderwijzerswoning te staan aan het Zuideinde. Het schoolgebouwtje wordt eerst gebruikt voor kerkelijke bijeenkomsten en zondagsschool.  Pas in 1867 gaat in september de school officieel van start met Hendrik Frugte als hoofdonderwijzer.

Lopik

Hendrik Frugte blijft vier jaar als onderwijzer in Zevenhoven. Een periode waarin hij niet alleen de kinderen vanuit een gereformeerde blik les geeft, maar ook als voorganger actief is. Daarover elders meer. In Lopik  komt inmiddels een Christelijk Gereformeerde Gemeente tot stand en wil ook een school. Meester Frugte heeft inmiddels zijn onderwijsaktiviteiten met predikbeurten vermengd, niet alleen in Zevenhoven, maar ook in Lopik en omgeving.

Het oude dorp Lopik
Hendrik Frugte 25 jaar schoolmeester. Goed voor een berichtje in ‘De Standaard’ in 1876.

De Christelijk Gereformeerde gemeente in Lopik ziet het met Hendrik ook wel zitten en vraagt hem vervolgens een School met de Bijbel te beginnen. Meester Hendrik gaat hier op in. Op 7 augustus 1871 wordt de komst van deze bijzondere school in de gemeenteraad aangekondigd en niet lang daarna begint hij met de lessen aan in totaal zeventig kinderen. Daarnaast gaat Hendrik al snel ook als oefenaar voor in de kerk en door de week predikt hij ook nog in Oudewater en IJsselstein. Zijn salaris: 60 euro per maand én een vrije woning. En hiermee kan hij leven.
Uiteindelijk neemt meester en voorganger Hendrik in 1885 afscheid van Lopik en het onderwijs en vestigt zich met zijn gezin in Zeist om daar te prediken.

 

 

 

 

 

Leesboekjes

Het is slechts een kleine schets van de ongebreidelde arbeidslust van Hendrik Frugte. Zijn werk is zijn leven. Op zijn naam staan ook nog enkele leesboekjes, zoals het Eerste én Tweede Leesboekje voor kinderen en Geschiedenis van Jonas, leesboek voor scholen en huisgezinnen.